تأليفات

دکتر قاسم کاکایی (دانشیار دانشگاه شیراز)

          اشکان بحرانی (دانشجوی کار شناسی ارشد دانشگاه شیراز)

یکی از مهم­ترین رویکردهای الهیاتی در دوره­ی معاصر، الهیات سلبی است. این رویکرد به رغم آن که امروزه در الهیات جدید، به جِد، مورد توجه و اقبال الهیدانان است، در میان مؤلفان داخلی به درستی شناخته نشده است. در این نوشته، تلاش شده است که در ابتدا تعاریف و برداشت­های مختلف از الهیات سلبی ارائه، تحلیل و نقد شود و سپس با اختیار تعریفی نسبتاً جامع از این رویکرد الهیاتی، بن­مایه­های الهیات سلبی تشریح گردد. با تحلیل تعریف­ها و بن­مایه­های الهیات سلبی می­توانیم این شاخه­ی الهیات را از منظری تازه و با نگاهی نو بنگریم.

دكتر قاسم كاكايي                دكتر حميد محموديان 
چکیده
این مقاله درصدد است به اجمال، نظریات دو عارف در دو سنت دینی را مورد بررسی تطبیقی قرار دهد؛ یکی شیخ علاءالدوله سمنانی، عارف و متکلم قرن هشتم هجری، که نظریه‌ي وی در برابر نظریه‌ي «وحدت وجود» ابن عربی به «وحدت شهود» مشهور شد و سپس در آرای کسانی هم‌چون سید محمد گیسو دراز و احمد سرهندی بسط پیدا کرد و دیگری قدیس بوناونتوره، الهی‌دان و عارف قرن سیزدهم میلادی از فرقه فرانسیسیان که رابطه‌ي جهان، انسان و خداوند را در آثار خویش به‌ویژه در کتاب سفر روح به سوی خداوند به گونه‌اي تبیین کرده است كه بي‌شباهت با نظريه‌ي «وحدت شهود» نيست. در الاهيات به طور كلي و الاهيات سلبي به نحو خاص شباهت‌هاي قابل تأملي بين اين دو عارف مسلمان و مسيحي وجود دارد كه اين مقاله به آن مي‌پردازد.

انتشارات دارالهادی لبنان اخیراً کتاب وحدت وجود به روایت ابن عربی و مایستر اکهارت  تألیف دکتر قاسم کاکایی را به زبان عربی منتشر کرده است. ترجمه این کتاب تحت عنوان "وحده الوجود بقرائتی ابن عربی و مایستر ایکهارت"توسط انتشارات دار الهادی لبنان چاپ و منتشر شد. این کتاب را عبد الرحمن العلوی به زبان عربی تر جمه کرده است و بالغ بر 700 صفحه می باشد. استاد مصطفی ملكيان در مقدمه فارسی اين كتاب مي نویسد:

به گزارش خبرنگار بخش كتاب خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)،مراسم پاياني بيست ‌و هفتمين دوره‌ي جايزه‌ي كتاب سال جمهوري اسلامي ايران و هفدهمين دوره‌ي جايزه‌ي جهاني كتاب سال عصر روزدوشنبه، 19 بهمن‌ماه 88 در تالار وحدت برگزار شد.در مراسم امسال در رشته فلسفه هیچ کتابی بر گزیده شناخته نشد ولی کتاب غیاث الدین منصور دشتکی و فلسفه عرفان تالیف دکتر قاسم کاکایی به عنوان بهترین کتاب در زمینه عرفان ، شایسته تقدیر شناخته شد و لوح تقدیر و جایزه سکه بهار آزادی را به خود اختصاص داد. شایان ذکر است که در اسفند ماه سال گذشته نیز این کتاب جایزه بهترین کتاب فصل را به خود اختصاص داده بود. در سال 1382 نیز کتاب وحدت وجود به روایت ابن عربی و مایستر اکهارت، تألیف دکتر کاکایی کتاب برگزیدۀ سال در زمبنۀ فلسفه و عرفان شده بود.

پروفسور كارل ارنست استاد برجسته‌ي مطالعات ديني در دانشگاه كاروليناي شمالي آمريكا واقع در شهر چپل هيل (Chapel Hill) است. وي مطالعات فراواني نسبت به اسلام داشته و به بسياري از كشورهاي اسلامي سفر كرده و هم اكنون در زمينه‌ي مطالعات تاريخي در مورد اسلام يكي از شخصيت‌هاي مطرح بين‌المللي است. وي مدتي شاگرد آن ماري شيمل بوده و كتاب ياد شده را نيز به شيمل تقديم كرده است. پروفسور ارنست به عرفان اسلامي بسيار علاقه‌مند است و در مورد شيخ روزبهان تحقيقات فراواني دارد و دو كتاب در مورد روزبهان نگاشته است كه سال گذشته به خاطر اين تأليفات جايزه‌ي جشنواره فارابي را به خود اختصاص داد.

دکتر قاسم کاکایی (دانشیار دانشگاه شیراز)

          در منطق اديان وحياني، ايمان اساس نجات و رستگاري است. در نتيجه سؤال از ماهيت ايمان و دغدغة فهم آن، امري مهم و ضروري مي‌نمايد. از سوي ديگر متكلمان در طول تاريخ، رويكردهاي متفاوت و گاه متعارضي در مورد آن ارائه كرده‌اند. از جمله برخي آن را از سنخ معرفت و تصديق عقلي و در مقابل گروهي آن را امري عقل گريز مي‌دانند، برخي آن را از جنس عمل تعريف كرده و گروهي نيز براي آن ماهيتي از جنس اعتماد و وفاداري قائل شد‌ه‌اند.

در اين مقاله ديدگاه غزالي در مورد ايمان بررسي شده است در اين جهت بيشتر آثار كلامي ايشان مورد بررسي قرار گرفت اما وي صرفاً در موارد معدودي به اين مساله پرداخته است لذا سعي شده تا با تحليل گفته‌ها، ابعاد ناگفته‌ها را نيز روشن كنيم.

          در ميان منظومه‌هاي عرفاني، گلشن راز از شهرت و مقبوليت خاصي برخوردار شده است، اما وجه اين شهرت و مقبوليت در چيست؟ راز اين گلشن در كجا نهفته است؟ معمولاً كساني كه جنبه‌هاي ادبي گلشن راز را مدنظر قرار داده‌اند كمتر توانسته‌اند آن مقبوليت را توجيه كنند و از تبيين راز اين منظومه وامانده‌اند. نگارنده در اين مقاله بر اين باور است كه براي پي بردن به راز گلشن راز بايد با رويكردي پديدار شناختي و با عبور از تعابير گلشن راز به چيستي تجربه عرفاني بپردازيم. بر اين اساس دو نوع تجربه در گلشن راز از هم قابل تفكيك است: يكي مربوط به علم الاسرار و معرفت وحدت وجودي كه رازهاي ابيات آغازين تا ميانه گلشن راز  را در برمي‌گيرد، و ديگري مربوط به علم الاذواق و احوال عاشقانه است كه به رمزهاي ابيات پاياني آن مربوط مي‌شود.

دکتر قاسم کاکایی (دانشیار دانشگاه شیراز)

يكي از مسايل مهم در حوزه ي عرفان پژوهي در دو قرن اخير مسأله ي ماهيت مكاشفه ي عرفاني است. اين موضوع به صورت پراكنده در آثار حكما و عرفاي مسلمان نيز مورد توجه قرار گرفته است.صدراي     شيرازي نيز با رويكردي پيشيني و مبتني بر آراء خود در نفس شناسي و جهان شناسي و با تأكيد بر اصولي چون صيرورت اشتدادي نفس واتحاد آن با مدركات خود، تجارب عرفاني را واقعيتي معرفت زا مي داند كه در اثر تزكيه ي باطني - در سنتهاي گوناگون ديني و در اعصار مختلف - براي آدميان به وقوع پيوسته است .در بيانات ملا صدرا مي توان به همان اوصافي دست يافت كه برخي ذاتگرايان معاصر با رهيافت پسيني خود درباره ي مكاشفه ي عرفاني بدان رسيده اند، البته به استثناي خصيصه ي تناقض آميزي.

بدون شك مهم‌ترين عامل خلق انديشه‌هاي كليشه‌اي در مورد اعراب و مسلمانان در تاريخ معاصر، جنبش صهيونيسم و نزاع اعراب و اسراييل بوده است. از عجايب است كه صهيونيسم كه به عنوان يك جنبش اجتماعي با رهبري يهوديان سكولار آغاز شد، امروزه به صورت عنصر شاخص هويت ديني يهود درآمده است. از نقطه نظر تاريخي، صهيونيسم يك جنبش ناسيوناليستي اروپاست همراه با ساز و برگ استعمار. نخستين نظريه پرداز ناسيوناليسم، يهودي جامعه شناسي بود به نام موسي هس (Moses Hess) (متوفاي 1875)، از همكاران نزديك كارل ماركس. نخستين جنبش صهيونيستي به رهبري تئودور هرزل (Theoder Herzel) (متوفاي 1905) هويتي ملي را براي يهوديان صورت‌بندي مي‌كرد كه متمركز بود بر بازگشت يهوديان به سرزمين‌هاي آبا و اجدادي اطراف اورشليم. بلافاصله پس از جنگ جهاني اول، پس از آن كه بخش‌هايي از امپراطوري سابق عثماني به تصرف بريتانيا در‌آمد، مهاجرت‌هاي پرشمار يهوديان از اروپا و روسيه به فلسطين آغاز گشت. نحوه‌ي استقرار يهوديان در فلسطين اشعال شده توسط بريتانيا، از حيث ميزان و زمينه سازي فكري، با مستعمره كردن الجزاير توسط فرانسه قابل قياس است.
 

فصلنامه معرفت فلسفی شماره 22